Jak przeżyć scs., odc. 2: Prasłowiańskie palatalizacje spółgłosek tylnojęzykowych

Palatalizacja to inaczej zmiękczenie spółgłoski (palatum – podniebienie). Palatalizacje prasłowiańskie dzieli się na:

  1. palatalizacje tylnojęzykowych spółgłosek k, g, x (litera x to nie iks, oznacza się nią spółgłoskę ch),
  2. palatalizacje przez jotę (tzw. jotacyzacje),
  3. palatalizację grupy kt’.

Dziś omówię palatalizacje tylnojęzykowych k, g, x.  Cały proces polegał na tym, że – zgodnie z prasłowiańskim prawem korelacji palatalności – pod wpływem bliskiego sąsiedztwa samogłoski szeregu przedniego spółgłoska tylnojęzykowa zyskiwała dodatkową artykulację prepalatalną, prościej: miękczyła się. Palatalizacje tylnojęzykowych były trzy. Ich numeracja jest podyktowana chronologią występowania. A oto ich schematy. Zielonym kolorem oznaczyłem samogłoski szeregu przedniego (miękczące) i powstałe z ich udziałem spółgłoski miękkie, czerwonym spółgłoski twarde, wiśniowym dyftongi (same w sobie niemiękczące).

palat

Nasuwa się pytanie: dlaczego trzy procesy miękczenia tych samych spółgłosek tak różnią się od siebie? Odpowiedź wbrew pozorom jest prosta. Język jest tworem ewoluującym i nigdy nie stoi w miejscu. Jeśli w danym czasie dane prawo fonetyczne zachodzi (np. palatalizacja I), zachodzi ono bezwarunkowo wszędzie, gdzie się da (poza oczywiście wyjątkami, o których przyjmijmy, że nas nie obchodzą). Tam, gdzie się nie dało, spółgłoski k, g, x zachowały swoją artykulację tylnojęzykową. Lecz kiedy po późniejszej od I palatalizacji monoftongizacji dyftongów (= spłynięciu dwugłosek [dyftongów] ai, oi, ei w jednogłoski [monoftongi] ě2, i2) znowu zaszły warunki do zmiękczenia tych spółgłosek, efekt musiał być już inny, ponieważ język zdążył się zmienić, a powstałe z dyftongów ‘jać drugie’ i ‘i drugie’ miały inne zdolności palatalizacyjne niż ‘jać pierwsze’ i ‘i pierwsze’.

Co wynika ze schematów, a co ważne i warte zapamiętania:

  • Każda palatalizacja spółgłosek tylnojęzykowych dotyczy tylko i wyłącznie spółgłosek k, g i x.
  • Palatalizacje I i II były WSTECZNE, co znaczy, że samogłoska działała WSTECZ na spółgłoskę ją poprzedzającą. Tymczasem palatalizacja III, najmłodsza, miała charakter POSTĘPOWY, tj. odwrotnie: samogłoska działała na następującą po niej spółgłoskę. Ważne jest zwłaszcza pamiętanie o wsteczności i postępowości palatalizacji II i III, ponieważ ten sam efekt może być mylący, por.

ręce (Msc. l.p.) ← *rǫkě2 ← *rǫkai (palat. II wsteczna)

owca ← *ovьka (palat. III postępowa)

  • Palatalizacja I miała odmienny wynik niż palatalizacje II i III. O tym też trzeba pamiętać, by wiedzieć, że w scs. bože (W. l.p.) i boʓě (Msc. l.p.) mamy do czynienia z różnymi palatalizacjami:

bože ← *boge (palat. I)

boʓě ← *bogě2 ← *bogoi (palat. II)

To tyle na dziś. Zachęcam także do lektury interesującego tekstu Anny Kruk Skąd trudności ortograficzne w języku polskim?

Jeśli macie jakieś pytania, piszcie na mój adres: mpodlaski@doktorant.umk.pl.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Connecting to %s