Skąd trudności ortograficzne w języku polskim?

Nie zastanawialiście się czasami nad tym dlaczego w polszczyźnie mamy „ó” i „u”, „rz” i „ż”, a także „h” i „ch”? Ja tę kwestię zaczęłam rozpatrywać już w podstawówce, kiedy dyktanda ortograficzne stały się prawdziwą zmorą. Moje rozważania nie przynosiły jednak żadnych konkretnych wniosków, nie potrafiłam wymyślić nic ponad to, że ktoś stworzył to rozróżnienie, aby utrudnić uczniom życie.

Odpowiedzi na nurtujące mnie pytania otrzymałam dopiero na studiach. „Ó” i „u”, „rz” i „ż” to ślady gramatycznych procesów, zachodzących w naszym języku przez wieki, pozostałości po historycznych przemianach. Dziś są one tak bardzo utrwalone, że nie zdajemy sobie sprawy z tego, że nie istniały one w swojej obecnej postaci od zawsze.

Język polski opiera się na alfabecie łacińskim, w którym brakowało oznaczeń dla wielu polskich głosek m. in. dla samogłosek nosowych: ą i ę, spółgłosek środkowojęzykowych: ś, ź, ć, dź  i dziąsłowych: sz, cz, dż, rz/ ż oraz wielu innych. Grafia musiała, więc ewoluować, aby każda polska głoska otrzymała swój sposób zapisu.

W przedpolskim systemie wokalicznym istniały samogłoski długie i krótkie: y, u , i, e, a, o, które ulegały przemianom. Głoski długie ewoluowały w samogłoski ścieśnione, inaczej nazywane pochylonymi, które oznaczane były poprzez ukośną kreskę nad literą. Rozróżnienie artykulacyjne głosek jasnych i ścieśnionych zaczęło się zacierać, zrezygnowano z ich graficznego podziału. Diakryt oznaczający pochylenie przestał być używany, jego relikt pozostał tylko w „ó” tzw. kreskowanym, wywodzącym się od „o” długiego i z tego właśnie powodu, według zasad ortograficznych, wymiennego na „o”.

Sytuacja z „rz” i „ż” przedstawia się zupełnie inaczej, w alfabecie łacińskim nie było ani jednego znaku na określnie tej głoski. U początków polszczyzny istniało „r” miękkie i twarde. Miękkie ewoluowało w dzisiejsze „rz”, przemiana to ominęła część języków słowiańskich, m. in. w języku rosyjskim „r” miękkie przetrwało w wyrazach takich jak: „mor’e” czy „r’eka”. Pamiątką w języku po pochodzeniu „rz” o „r” jest jego wymiana na „r”, ułatwiająca wybór pomiędzy dwoma wariantami tej głoski. „Ż” jak wiemy, wymienne jest m. in. na g oraz z, i podobnie jak w przypadku „rz” i „o”, umotywowane jest to przemianami historycznymi w języku polskim. „Ż” powstało podczas prasłowiańskich procesów palatalizacyjnych. Palatalizacja, najprościej rzecz ujmując, była zmiękczeniem- spółgłoska twarda pod wpływem sąsiadującej z nią  samogłoski przedniej otrzymywała dodatkową artykulację, środkowa część języka podnosiła się do podniebienia twardego. Głoska g, występująca w wyżej wspomnianym sąsiedztwie, ewoluowała w „ż” już w II w n. e. Drugim procesem palatalizacyjnym, w wyniku którego otrzymaliśmy „ż”, była jotacyzacja, a więc zmiękczenie przez jotę, ze zbitek „zj” i „gj” powstało „ż”.

Kwestia pojawiania się „h” i „ch” w większym stopniu, niż od historii języka, uzależniona jest od artykulacji tej głoski, a więc jej wymowy. Język polski tę głoskę odziedziczył z alfabetu łacińskiego, początkowo oba warianty zapisywane były jak „x”. Z czasem w grafii zostały rozbite na „h”, które było dźwięczne i dlatego właśnie występuje w nagłosie, czyli na początku wyrazu, oraz bezdźwięczne „ch”, występujące w wygłosie – na końcu słowa. Co ciekawe w części Polski, sąsiadującej z Czechami, a więc na Śląsku Cieszyńskim dźwięczna wymowa „h” , pod wpływem fonetyki czeskiej, się zachowała.

Mam nadzieję, że dzięki tym informacjom przestaniecie myśleć o polskiej ortografii jako o bezsensownych, sztucznie wymyślonych zasadach, a uznacie ją za owoc skomplikowanych procesów historycznych, a także ich pamiątkę zachowaną w języku.

 

 

 

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s